The Project Gutenberg eBook of Ang mga Anak Dalita

This ebook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this ebook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

Title: Ang mga Anak Dalita

Author: Patricio Mariano

Release date: July 22, 2006 [eBook #18888]

Language: Tagalog

Credits: Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza, and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net Handog
ng Proyektong Gutenberg ng Pilipinas para sa pagpapahalaga
ng panitikang Pilipino. (http://www.gutenberg.ph)

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MGA ANAK DALITA ***

ANG MG̃A

ANÁK DÁLITA

(NOBELANG TAGALOG)

SINULAT NI

Patricio Mariano

UNANG PAGKALIMBAG

MAYNILA: 1911

Limbagan at Aklatan ni I.R. Morales
Liwasang Miranda, 11-13, Kiyapo.

ÍNDICE

| Pág.
I. | Si Teta | 7
II. | Ang mag-iná | 11
III. | ¡Gumigiliw! | 16
IV. | Si Pedro | 21
V. | Paghabág ng̃ puhunan | 24
VI. | Walang katubusan | 27
VII. | Isáng alamát ni Ata | 29
VIII. | ¡Pangarap! | 32
IX. | Dalawáng puso | 35
X. | Ang lihim ni Ata | 40
XI. | Ang yaman at ang puri | 47
XII. | Ang mg̃a manggagawa | 53
XIII. | Sa haráp at sa likód | 56
XIV. | Ang puso ng̃ dukha | 60
XI. | Patawad | 65
XVI. | ¡Paalam! | 68
XVII. | Katapusan | 71

Sa mañga binibining manggagawa.

Sa inyóng may mura at mahinang bisig

na maghapong araw, sa sipag, ay gamit,

sa inyó ko handóg yaríng aking awit,

bilang paghang̃a ko sa pagmamasákit

na inyóng itanggól, sa tulong ng̃ pawis,

ang sariling búhay at tagláy na linis.

Pat. MARIANO.

Sa bábasa.

Kaibigan ka man ó di kapanalig,

kasuyo ó hindi, kaaway ó kabig,

di ko hiníhing̃ing huwag mong isulit,

sa akin, ang pula na ibig ikapit.

Di ko mawiwikang ipagpaumanhín

ang mali ó lisya na iyong mápansín,

sabihin mong lahát ang ibig bangitín;

may kalayaan ka, di ko sinisiíl.

Di akó gagaya sa ibáng katulad

na hihing̃ing awa ó ipahahayag

na kutád ang isip at bubót ang hagap;

kapós palá'y ¿bakit nang̃ahás sumulat?

Kaya ng̃a't antáy ko ang iyong pasiya

yamang ikáw'y siyang susuri't lalasa;

ng̃uni't ang hilíng ko'y pintás pantás sana

ang iyong gamitin sa mg̃a mábasa.

Di ikasásama nitóng kalooban,

pintasán man itó, ng̃uni't tama lamang;

ang dáramdamín ko'y ikáw ang wikaang:

mangmáng palá'y ibig magdunóng-dunung̃an.

Kaya ng̃a't bago ka magsabi ng̃ hatol

ay magnilay muna, gamitin ang dunong

(kung matalino ka) at saká ipatong

ang wíwikain mong di na mahahabol.

Dapwa't, kung sakali, namáng, ang mangyari'y

dúdulutan akó ng̃ iyóng papuri,......

¡Maraming salamat! (maraming marami)

ng̃uni't nilayin din na lubhang mabuti.

Pagka't ang tawa man, kapág nábulalás

ay hindi na tawa kung hindi halakhák;

labis na puri'y, karaniwang banság,

kung minsan ay tuya't kung minsan ay libák.

ANG KUMATHA.

Ang mañga anák dálita.

I.

SI TETA.

Sa isáng tahanang lubhang marálita

na áalang̃án pa sa pang̃alang dampa'y

may isáng babaing yayát at matandá

na wari'y may sakít, kaya't nakahiga.

Sa kaniyang siping, na abót ng̃ kamáy,

ay may isáng mangkók na lugaw ang lamán

at sa dakong paa'y mayroong uupán

na wari'y gawa pa ng̃ amáng si Adán.

Ang tang̃ing kasama ng̃ sangkáp na itó

ay isáng tampipi't isáng baul mundo,

isáng panahian, kaputol na kayo

at ilang balumbón ng̃ sutlang naguló.

Ang lahát ng̃ iyo'y siyáng kayamanan

niyóng maralita't babaing may damdám

kung di mápupuná ang isáng larawan

ng̃ himalang gandá na nasa batalán.

Isáng binibining ang tindíg at anyo,

ay nakaáakay sa gawang sumuyo

at ang kanyáng titig na lubhang maamo

ay makabibihag sa alín mang puso.

Yaóng mg̃a pisng̃í, na nagnakaw mandín

ng̃ kulay sa rosa't sa magandáng jazmin,

ay natítimbang̃án ng̃ matáng maitím

na wari'y hahalay sa mg̃a bituín.

Ang isáng makapál at mahabang buhók

na nábabalumbón sa malakíng pusód

ay inalong dagat ang nákakaayos

dahilán sa inam ng̃ pagkakakulót.

Itó ang himalang hindi nábibilang

sa mg̃a nákita na hiyas sa bahay,

kahit masasabing sa kahalagahan

ay siya ang lalong palamuting mahál.

Lalo't kung mabatíd na siya ang anák

ng̃ babaing iyong sa sakít ay lagmák,

at siya ang isáng tang̃ing naghahanap

at nagmamasakit sa buhay na salát.

Siya ang paroon, siya ang parito,

gawa niya yaón, gawá niya itó,

sa maghapong araw, ang mahinang butó,

ay di natitigil ng̃ kahit gaano.

At sa dinádaláng sadyáng kaliksiha'y

kasangkáp na tagláy iyóng kabaitan,

kaya't kahit sinong magíng kapanayám,

ay nang̃awiwili na siya'y pakingán.

Sa unang sandaling ating pagkákita

ay damít ang pigil at siya'y naglabá

at nang makatapos, tinignán ang iná

kung sa pagkáhiga ay nakabang̃on na.

Ng̃uni't nang inabot ang ináng may sakít

ay di kumikilos sa hihigáng baníg,

kaya't tinulung̃an, sa gawang pagtindíg,

upang ang pagkain ay huwag lumamíg.

Kanyáng iniupo ang ináng may damdám,

at saká kinuha ang laang linugaw;

—Kumain ka iná—ang wikang tinuran—

ng̃ upáng lumakás ang iyong katawán.

—Ay giliw kong bunso—ang sa ináng turing—

kung tayo'y mayaman, di mo sasapitin

ang hirap na itóng wari'y sapínsapín

na nagpapasasang sa ati'y umiríng.

Kundi bagá gayó'y akóng isáng iná

na dapat tumulong ay nakadagdág pa

sa mg̃a gáwaing iyong dinádalá,

sa paghahagiláp niyong kakanin ta?

Ang tao ng̃a palá, sa mundóng ibabaw,

ay dapat mag-impók ng̃ ukol sa buhay,

pagka't kung humina'y walang pagkukunan ...

"ang hindi nagbaló'y walang tatang̃aran".

At pag sumapit na sa panahóng salát

ay walang suling̃ang dapat maapuhap

at ang nálalabíng kaya niyong palad

ay ang maghinagpís, tumang̃is, umiyak.

Gaya na ng̃a nitóng sa ati'y sumapit,

salát na salát na, akó pa'y may sakít,

at ang kahinaan niyang iyong bisig

na murang mura pa'y siyang kinakatig.

Ikáw, sa maghapo'y walang hintong gawa

at di dumadaíng kahit ka na pata

¿sinong pusong iná ang di maáawa

sa isáng gaya mong labis mag-aruga?

—Aanhín mo iná, sa tayo'y mahirap,

—ang maamong sabi ng̃ giliw na anák—

ng̃uni kahit tayo madalás magsalát

ay wala sa atin namáng isusumbát.

Ang tang̃i ko lamang ikinalulumbáy

ay ang di paggalíng ng̃ sakít mo ináng;

kung sa ganáng akin salát ó mayaman

pag nasa piling mo'y ligaya ng̃ tunay.

¿Aanhín ang buhay na lubhang pasasa

kundi mákikita ang iná kong mutya?

¿aanhín ang laging walang ginagawa

kung ikáw iná ko'y dí kinákaling̃a?

Mahang̃a'y ganitóng laging nasasalát

at sa bawa't kilos kitá'y nayayakap;

ang yaman, sa akin, ay hindi ang pilak

kundi ang matamís na iyong pagliyag.

Mawika ang gayón, sa noo'y hinagkán

at saka niyakap ang ináng magulang;

—Itó ang yaman ko—ang muling tinuran—

at itó ang tang̃ing aking kasayahan.

Matapos masunód ang nasang paghalík,

isinakandung̃an ang ináng may sakít.

¡Oh! gayón na lamang ang bukong pag-ibig

at gayón na lamang ang likás na baít.

II.

ANG MAG-INÁ.

¡Giliw ng̃ pag-giliw! Kung ang pagmamahál

ay ipagagawa ng̃ sadyang larawan,

ang anyo at umpók at ayos na lagáy

ng̃ ating mag-iná, ang dapat huwarán.

Mapalad ang dukha na sa kasalatá'y

may kumakaling̃a't dibdíb na hiligán,

sapagka't ang gayóng laging kalayawa'y

hindi mábibilí ng̃ gano mang yaman.

¡Ilán ang may pilak na sa karamdaman

ay wala mang sukat tuming̃í't dumamay!

sakaling mayroon, iyón ay upahán,

¡upaháng pagsuyo'y walang kabuluhán!

Sandali'y lumipas sa pagayóng anyo't

nang nasiyahan na ang sabík na puso,

iná'y pinakain, ng̃ irog na bunso,

sa tulong ng̃ iláng maliit na subo.

Datapwa't sa bagsík niyong kasawiá'y

kumilos ang iná't tasa'y tinamaán

at ang nálalabíng kaunting linugaw

ay tumapong lahát sa silong ng̃ bahay:

Sa gayóng nangyari, kapuwa nagitlá

ang dalagang hirang at salantang iná,

itó'y sa dahiláng nababatid niya

na sa kinásidlá'y walang nátitira.

At walang kakanin ang anák na mahál

pagka't walang bigás ó kusíng man lamang

na sukat ibilí ng̃ ikabubuhay

na mailuluto hanggáng sa hapunan.

Si Tetay, gayon dín, pinasukang hapís,

dahil sa nátapon ang lugaw sa sahíg,

gayóng wala siyang ibibilí, kahit,

ng̃ sapát man lamang sa ináng may sakít.

Datapwa't gayón ma'y di nagpahalata,

sa kanyáng kandung̃an, iná'y ibinaba,

dinampót ang mangkók, pinahid ang basa,

at waring lálabas, tung̃o'y sa kusina.

—Mag antáy ka muna at aking kukunin

ang nátirang lugaw—ang wikang mahinhín—

—¿At kukunin mo pa?—ang sa ináng turing—

¿Kung gayón ay anó ang iyong kakanin?

Alám kong kagabí'y di ka naghapunan

at hangáng sa ng̃ayó'y di nag-aagahan,

kundí pa kakain ng̃ pananghalian

¿anó ang daratnín ng̃ iyong katawán?

Hapo sa paggawa, kulang sa pagtulog,

ang sa sarili mo'y hindi inaayos,

kung ikáw'y mapata, ilayó ng̃ Dios,

¿sino ang sa akí'y titing̃ín ng̃ lubós?

Ang sagót ng̃ anák—Ay giliw kong iná,

kung sa ganang aki'y huwag mag-alala.

sapagka't sa kalá'y lubhang marami pa

na makakain ko kung matapos ka na.

—Anóng pagkagandáng kasinung̃aling̃an!—

ang wika ng̃ iná sa anák na mahal—

oo't mayroon pa, sakaling balung̃an

ang palyók na tuyó na nasa sa kalán.

Sa gayóng náding̃íg, si Teta'y náng̃iti

pagka't batíd niyang ang iná'y di mali,

ng̃uni't ang hinala ni Ata'y pinawi

sa magandáng sabing nakabibighani.

—Maniwala iná't tunay na mayroón

at di kailang̃an ang siya'y bumalong,

kung sa ganáng aki'y di pa nagugutom

kanya't kukunin ko ang nátira doón.

Upáng sa sakít mo'y hindi makadagdág

iyang kakulang̃án sa kakaning sapát

at kung may malabí, iyon na ay sukat

na itatagál ko sa maghapong singkád.

Masabi ang gayón, kalán ay tinung̃o't

walang itinirá kahit isáng mumo,

ng̃uni't ng̃ makitang kaunting totoó

ang nakuha niya, ang puso'y nanglomó.

Pagka't magtipíd man ang kanyang maysakít,

ang gayóng karami'y kulang at di labis;

dito namighati ang masuyong dibdíb

at luha'y tumulo sa lakí ng̃ sákit.

Papanong di siya lubhang magdáramdam

sa wala ng̃ sukat dapat na asahang

makapagbibigay ó mauutang̃an

ng̃ ipamimilí sa kinabukasan.

Kaya't ng̃ pumasok na dalá ang tasa

ay hindi napigil ang luha sa matá,

datapwa'y sa nasang ilihim sa iná

ay nagpakunwaring siya'y tumatawa.

Ang ina'y namangha sa nakitang anyo

ng̃ bugtóng na anák at giliw na bunso:

waring nakang̃iti, luha'y tumutulo,

bibig nakatawa't matá'y namumugto.

—¿Anó ka mayroon?—ang tanóng ni Ata—

¿anó't namumugto iyang mg̃a mata?

¿anó ang hapis mo, bakit di ibadyá?

—ang kay Tetang tugo'y—Walang bagay iná.

Naalala lamang na kungdi ihatid

yaríng aking tahing panyong maliliit

ay wala na tayong sukat ipangtawid

sa loob ng̃ araw ng̃ lingong sasapit.

Kaya't kung ibig mo, ináng ginigiliw,

ay maghinahon na't ikaw ay kumain,

ng̃ upáng matapos ang aking tahii't

aking maihatíd sa ng̃ayón ng̃ayón din.

—Ikáw na anák ko ang siyang humigop

niyang nátitirang nakuha sa palyók

—ang wika ng̃ ináng halos nalulunod

sa lakí ng̃ dusang sa puso'y nagdoop.

Dito na nangyari ang pagpipilitán,

ng̃ bugtóng na anák at sintáng magulang;

aayaw ang isá't ang isá ay ayaw,

na wari'y kapuwa busóg na ng̃ang tunay.

Kahit mapag-aba't matigás na dibdíb

ang sa anyong iyo'y minsang makásilip

ay mahahabág di't pápasukang pilit

niyong pagkaawa sa mag-ináng ibig.

Pagka't ang kaniláng pagpapasunuran

ay buko ng̃ isáng boong pagmamahál,

ang ibig ni Ata'y mabusóg si Tetay

at si Tetay namá'y ang kanyáng magulang.

¿Sino ng̃a bang iná ang makababatá

na hindi kumain ang anák na sintá?

ng̃uni't sinong anák ang makakakaya

na makitang gutóm ang giliw na iná?

Kaya't ang nangyari, silá'y nagkásundo

na ang bawa't isá'y tig-iisang subo

doon sa nálabí na pagkaing luto

na kaunting lugaw ina may luhang halo!

III.

¡GUMIGILIW!

At ng̃ makatapos, iná'y pinagyama't

saka iniupo sa sadyang luklukan

na kahit sira na'y mayroong hiligán

na nakasasaló sa dakong likurán.

At siya'y lumuklók sa dakong ibaba

upáng bigyang hanggá ang náhintong gawa,

ng̃uni't anóng lakí ng̃ tinamóng mangha

nang ang panahia'y kanyáng mausisa.

Sapagka't sa loob ng̃ kanyáng tahiin

ay may nakatagong kaputol na papel

na hindi mabatíd kung saan nangaling,

kaya't itinanóng sa inang kapiling.

—¿Sino ang may dalá ng̃ sulat na itó?

¿naparito bagá kanina si Pedro?—

—Oo—aní Ata—siyang nakita ko

na tang̃ing gumaláw ng̃ panahian mo.

At saka umalís na tila may lumbáy

sapagka't malungkót niyong magpaalam

at ang idinugtóng sa huling tinura'y

ang bábalík siya sa katanghalian.

Ang puso ni Tetay ay halos tumahíp

sa sabi ni Ata na kanyáng nading̃íg,

pagka't hindi niya lubós na maisip

ang pinanggaling̃an ng̃ gayóng ligalig.

¿Anó't ginawa pa ang siya'y sulatan?

¿anó ang sa papelay nápapalamán?

yaó'y talinghaga, kaya ng̃a't binuksán,

upang mapagtanto ang lamán ng̃ liham.

Dátapwa ... ¡Oh lang̃it! Di pa natatapos

sa kanyáng pagbasa, ang luha'y umagos,

at sabáy sa isáng matinding himutók,

mukha'y nápatung̃ó't kamáy pinagduóp.

Si Ata'y nágulat sa gayong nákita

at biglang tinanóng ang anák na sintá.

—Ay iná kong giliw! Anáng pagkapaklá

nitóng kapalarang aking dinadalá!

Akó, inang irog, ay lubhang mapalad

sa gitna ng̃ ating madlang paghihirap

at yaring dibdíb ko'y lubós na panatag

at walang ligalig akóng mátatawag.

Datapwa't aywán ko, aywán ko kung bakit

at di ko mapigil ang paghihinagpís

dahil sa paglayong sa sulat sinambít

ng̃ kapuwa bata't kalaro kong ibig.

Yaríng abáng puso'y nalulunod mandín

sa bayóng malakas nitóng paninimdim,

na sakasakali na tayo'y lisanin

ay baka hindi na muling mákapiling.

Aywán ko kung bakit, ng̃uni't yaríng luha

ay di ko mapigil sa kanyáng pagbaha

at kung gunitaín ang bawa't salita

ng̃ sulat na itó, akó'y nanglálata.

At diwang ang aking boong kaluluwa

ay nababalutan ng̃ matinding dusa ...

¿anó kaya itó?—Iyan ay pagsintá—

ang pang̃iting sagót ng̃ giliw na iná.

—¡Oh! pagsintá itó?—Ang tanóng ni Tetay

na tutóp ang dibdíb ng̃ dalawang kamáy,

—Oo, aking anák; iyang pagmamahál

na tinátagláy mo ay pagsintáng tunay.

Iyan ang larawan ng̃ isáng paggiliw

na anák ng̃ iyóng pagirog na lihim;

di mo natatanto pagka't nahihimbing,

sa kapayapaan, ang iyong panimdím.

Ng̃uni't ng̃ magdamdám ng̃ munting gambala,

gaya ng̃ paglayong hindi inakala'y

sumilakbóng agád ang pamamayapa,

at nagpakilala sa sabík na nasa.

Iyan ang nangyari sa bata mong puso

na di nakabatíd ng̃ iba pang suyo

liban sa malambíng at tapát na samo

nitóng iyong ináng matanda na't hapo.

Malaon nang lubhang aking naramdamán

ang inyóng matapát na pagsusuyuan,

ng̃uni't di pinigil, bagkús binayaan

ang binhi ng̃ inyóng sintáng tinatagláy.

Sapagka't alám kong totoong malinis

ang pagsusuyuang inyóng ginagamit ...

—Kung gayón, iná ko—ang kay Tetang sulit—

¿ang unang silakbó ng̃ sintá'y pasakit?

Diyata't hindi na mangyaring mabatyág

ang lasáp ng̃ sintá kungdi sa pahirap?

—Hindi namán gayón—ang sa ináng saad—

kung minsa'y ganyán ng̃a't kung minsa'y malunas:

Kung minsan, sa piling ng̃ kapayapaa'y

núnukál ang binhi ng̃ pagmamahalan

at sa pagtatama ng̃ dalawáng simpán,

ang muntíng sandali, ay nagiging tuláy.

Upang ang pagsuyong sabik sa pahayag

ay magpakilala sa irog at liyag

at ang puso namáng nagtimping maluwat

ay magpahalata ng̃ kanyáng pagling̃ap.

Sapagka't ang sintá ay hawig sa puno

na ang binhi niya'y ang ng̃alang pagsuyo

at pinakadilig, nang upáng lumago,

ay ang katamisan ng̃ mg̃a pagsamo.

Kahit na maunlád ang kanyáng paglakí

ay di mahalata nang may daláng kasi,

kungdi matatangki't mapagmunimuni

na may ibáng nasa ang pusong sakbibi.

Nasáng náhahawig sa isáng gunita,

nasa na animo'y uhaw ang kamukha,

ng̃uni't kung suriin ay mahahalata

na ibá ang ayos, at iba ng̃ang sadya.

Sapagka't ang dating iyong pagmamahál

sa ibáng kilalá't mg̃a kaibigan

ay hindi rin iyon ang suyong bubukál

sa isáng pagsintá na bagong dinamdám.

Yaón ay taganás na pagmamasakit,

pagpapaumanhí't pakikikapatíd,

ng̃uni't itóng isá'y damdaming matamís

na may panibugho't madlang pagtitiís.

Ang bawa't salita nitóng nang̃ung̃usap,

sa dibdib ni Teta ay nagpapahirap,

pagka't unti unting kanyáng námamalas

na pawa ng̃ang tunay ang sa ináng saad.

Kaya't, ang kaniyáng kamáy, pinagduop,

sa haráp ng̃ iná'y biglang nápaluhód,

at sabáy sa luhang sa matá'y nanagos,

náwikang:—¡Iná ko, akó'y umiirog!

Kung yaring hinagpís nitóng kaluluwa

at pagkabagabag ng̃ damdaming dalá

ay tanda ng̃ aking paggiliw sa kanyá....

¡patawad, iná ko!... akó'y sumisintá!...

—Patawad! ¿at bakit?—ang kay Atang turing,

na lubhang masuyo, sa anák na giliw.

—Pagka't nagawa kong sa iyo'y maglihim

ng̃ damdaming dalá ng̃ puso't panimdím.

IV.

SI PEDRO.

Isáng manggagawa, ginoo ng̃ sipag,

mabikas ang tindíg, noo'y aliwalas,

di mayamang suot ay nagpapahayag,

na siya'y matalik na kawal ni "Hirap".

Ang magandáng ting̃i'y nagpapahalata

ng̃ ugaling mahál, kahit marálita,

at ang kanyáng labi'y hindi nagbabala

ng̃ asal na ganid ng̃ mg̃a kuhila.

Itó ang binatang bigláng nakiluhód,

sa harap ni Atang nápagitlá halos,

na sabáy ang sabing:—Salamat, sa loob

na ipinatanaw sa aking pag-irog.

Ang ating dalaga'y nagulumihanan,

pagka't nákilalang silá'y nápakingán

ninyong kapwa-batang kanyáng minámahál

at iniirog pa nang higít sa buhay.

Mukha'y itinung̃o ng̃ ating dalaga

at ayaw isilay ang magandáng matá;

waring nahihiya nang ang lihim niya

ay hindi na lihim sa tunay na sintá.

Ang ináng may sakít, na siyang matanda

na nakatataho ng̃ damdaming bata,

ay siyang sumagót ng̃ tugóng payapa

sa pamamagitan ng̃ ganitóng wika:

—Oo, tunay Pedro; ang iyong pag-ibig

ay malaon na ng̃ang may sadyang kapalít

at kahit nangyaring malabis kong batíd

ay hindi humadláng, bagkus nanahimik.

Sapagka't alám kong ang iyong paggiliw

sa sintá kong Teta'y lubhang taimtím

at walang gabahid na ikadudusing

ng̃ tagláy na puring kanyáng inaangkín.

Batíd ko rin namáng sa isáng gaya mo

ay lubhang malayo ang ugaling lilo,

kaya't pinayagang ikáw ang magtamó

sa pusong malinis ng̃ sintáng anák ko.

Datapwa't ang tang̃ing aking dináramdám

ay ang lagáy naming lipos kasalatán

at wala na mandíng mábangít na yaman

liban na sa dagsa nitóng kahirapan.

—Iná ko, sukat na ¿yaman pa'y aanhín

kung isáng biyaya ang magiging akin?

at saka sa kulay ng̃ aking paggiliw

ay di náhahalo ang sa yamang ningníng.

Akó'y inianák sa pagdadalita

at kámpón ni Hirap sapol pagkabata.

musmós pa man halos bísig ko'y pinata

at nagíng kawal na ng̃ haring Paggawa.

Ang tang̃i ko lamang pinakahahanap

ay ang isáng pusong mayaman sa ling̃ap

at ang pusong itó'y aking natatatap

na si Tetay lamang ang siyáng may ing̃at.

Datapwa'y gayón man, kahit aking batíd,

na, sa sarili ko, siya'y iniibig

ay hindi ginawang aking ipagsulit,

sa tunay na irog, ang lamán ng̃ dibdíb.

At talagá sanang aking itatago

nang lubhang malalim sa loob ng̃ puso,

at baka sakaling ang kanyáng pagsuyo

ay naidulot na sa ibáng sumamo.

At kungdi nangyaring akíng nápakingán

ang mg̃a salita ng̃ irog kong Tetay,

salitang nagbukás niyong kalang̃itán

sa palad kong aba, di sana nagsaysáy.

—Irog!... Sinung̃aling!—ang wikang banayad

ng̃ ating dalaga—kung akó ay liyag,

¿bakit mo nagawa ang lálayo't sukat,

gaya nang tinuran sa iyong sinulat?

—Iná naming irog; ikáw ang humilíng

sa anák mong sintáng akó'y patawarin.

—Pinatatawad ka, ng̃uni't sásabihin

kung bakit náisip ang kamí'y lisanin.

Kayó'y mang̃agtindíg—ang wika ni Ata

sa ating binata't sa ating dalaga—

kayo'y magsiupo at saka ibadyá

ni Pedro ang sanhi ng̃ pag-alís niya.

V.

PAGHABÁG NG̃ PUHUNAN.

Matapos na silá'y makapag-upuan

sa papag na siráng ang paá ay kulang,

binuksán ni Pedro't agad sinimulán

ang sanhing nag-udyók ng̃ kanyáng pagpanaw:

—Akó'y isáng bugtóng ni amá't ni iná

at batíd na ninyóng malaong ulila,

kaya ng̃a't nangyaring kahit hindi kaya

nitóng katawán ko, akó'y nagpaupá.

Gayón na ng̃a lamang ang isáng mahirap,

na walang mag-ampó't sukat na luming̃ap,

dapat ugaliin, ang butó, sa batak

kung ibig mabuhay at huwag masalát.

Bukód pa sa roon, ang taong may dang̃al

ay dapat batakin ang butó't magpagal,

at huwag mabuhay ng̃ hambáhambalang

ó kaya'y umasa sa mg̃a sugalan.

Kahit may salapi't nakaririwasa

kung ang pamumuhay ay pagalagala

at di ginagamit ang butó sa gawa,

ay tinatawag din namáng: hampáslupa.

Akó ay naglingkód, na bilang nag-aráw,

sa isáng gawaan ng̃ di kababayan,

ng̃uni't sa pagpasok ay may kasunduang

kung maraming gawa'y may upang katimbang.

Inihalál akóng magíng katiwala

sa isáng pulutóng niyóng manggagawa.

na kagaya ko ring pawang maralita

ng̃uni't lalong salát sa kaya at haka.

¡Mg̃a abang tao! ¿anong sasapitin?

súsunód na lamang sa bawa't sabihin,

kung busabusaang animo alipin

ay wala ng̃ kibó't mababa ang ting̃ín.

Paano'y, ang mangmáng, kahi't may matuwid,

ay umíd ang dila at pipi ang bibig;

laging nananang̃an sa tuntuning lihís

na kabaitan, daw, ang hindi pag-imík.

Sa gayón ng̃ gayó'y nákaugalian

ng̃ nang̃ang̃asiwa ang paglapastang̃an ...

waláng bigong kilos na hindi may tampál,

suntók, sikad, batok, sa munting magkulang.

¡O, gayón na lamang ang pag-alipusta

sa inuupahang mg̃a maralita!

ibayo't ibayo ang dagdág sa gawa

at sa upa namán ay baba ng̃ baba.

Datapwa't ang tao'y hindi makadaíng

pagka't natatakot na silá'y alisín,

dahil sa maraming kahit na gayonín

ay nakikiagáw, dahil sa kakanin.

Sa bawa't umalís na isáng pinasláng

ay sampu ang palít na nag-uunahán,

kahit na mababa ang upang ibigáy

ay tatangapín ding walang agam-agam.

Nakikita itó ng̃ lilong mayama't

ikinatutuwa ang pagayóng asal

ng̃ nagpapaupá, kaya't kadalasa'y

malaon mang lingkód ay di tinitingnán.

Sa munting magkulang ang kahi't na sino,

magíng matanda man ó kaya ay bago,

daglíng áalisin at tamád dikono

kahit na ang sanhi'y may sakít ang tao.

Ang ibig mangyari ng̃ namumuhunan

ay ibaibayo ang tubong mákamtán,

dapwa't ang katulong na puhunang pagál

ay huwag magtamó ng̃ milmá man lamang.

¿Paanong di gayón, ay hindi kabalát?

¡ang puhunang dayo ay walang pagling̃ap..!

¿anó kung mamatáy tayo ritong lahát

yumaman lang silá't magbalón ng̃ pilak?

¿Sa kanilá'y anó kung tayo'y masawi,

masasawi bagá ang kanilang lahi?

silá ay dayuha't dayo ang salapi,

kahit makaapí'y walang ng̃iming̃imi.

VI.

HIRÁP ANG MAHIRAP.

Ang bagay na itó'y mapaglalabanan

kung ang mangagawa'y mang̃agtútulung̃án,

ng̃uni't hindi gayó't bagkús ang iring̃a'y

siyang naghahari sa mg̃a upahán.

Madalás, na, silá ang nang̃aguudyók

ng̃ upáng ang ibá'y magtamóng pag-ayop;

silá, sa kasama, ang nang̃aglúlubóg

sa nasang maagaw ang sa ibáng sahod.

Ang pusong masakím (ng̃ sahól sa kaya)

ay walang dalahin kungdi ang mamansá

ng̃ madlang pagdusta sa galáw ng̃ ibá

yamang di mangyaring mapantayán niya.

Si Inggit, si Lihim, si Dimapagtapát

ay siyang sambahing laging náuunlák,

samantala namáng sa luha'y násadlák

si Damay, si Tulong, si Ampó't si Ling̃ap.

Walang bigong kilos na hindi kaaway

niyong mangagawa ang kapwa upahán,

na mapagmapurí't dila ang tangulang

ipinangtutulong sa namumuhunan.

Sa madaling sabi: di lamang ang lupít

ng̃ lilong salapi ang nakaiinís,

kung hindi sampu pa ng̃ ugaling ganid

ng̃ kaisang uring taksíl sa kapatíd.

Kaya't matatawag na silá ang uway

na laging panggapos sa mg̃a kawayan;

silá ang kapatíd, silá ang kakulay

at siláng silá rin ang nakamamatáy.

Mahalagá't tunay iyong sáwikaíng:

"hiráp ang mahirap sa anomang gawín;

hiráp sa harapán ng̃ umaalipin

at hiráp sa asal ng̃ kasamang taksíl".

Ang bagay na itó'y siyang nangyayari

sa pinapasuka't gawaan kong dati,

kaya't náisip kong makapagsarilí

ó masok sa ibáng hindi mapang-apí.

Sapagka't sa aking mg̃a kasamahán

ay wala ang budhing marunong dumamay,

silá silá na rin ang nag-iinisan

gayóng ang marapat ay ang magtulung̃án.

Sa gayóng pahayag, si Ata'y sumagót

ng̃ payong maraha't salitang malambót,

na anyá'y:—Anák ko, huwag panibulos

sa bigláng sigabó ng̃ bata mong loob.

Kahit anóng gandá sa bigla mong ting̃í'y

huwag na mabulag ang iyong damdamin,

hindi pawang ginto ang nang̃agniningníng,

maná pa'y marami ang magíng kalaín.

«Maging anóng buti ng̃ hindi kilala'y

mahirap timbang̃án kay sa kilala na»

iyong pag-usiging huwag kang mapara

sa isáng nangyari. Ikaw'y manaing̃a:

VII.

ISANG ALAMAT NI ATA.

«Sa isáng lupaíng lubhang maligaya

na tapát ng̃ lang̃it na laging masayá'y

may Mutyang sumibol na tang̃i sa gandá

at nakawiwili sa tuming̃íng matá.

Kaya't ang sino mang sa kanyá'y lumapit

ay nabibighaning sumuyo't umibig

at walang matigás, ni bakal na dibdib,

na hindi naakay ng̃ tagláy na dikít.

Siya'y mapayapa at walang ligamgám,

puso'y náhihimbíng at laging tiwasáy,

walang ninanasa kungdi ang mabuhay

na lubhang malaya, sa katahimikan.

Maná isáng araw, na di iniisip,

siya'y linapitan ng̃ Dulóng na ganid,

na tagláy ang nasa at tangkang magahís

ang yaman at gandá ng̃ Mutyang marikít.

Datapwa't ang budhing hindi nang̃ang̃alay

mag-iwi sa isáng boong kalayaan

ay hindi umayon, at sa kalakasan

ng̃ Dulóng ay lakás ang ipinatanáw.

Ang mahinhíng asal ay bigláng pinawi,

sa ng̃ipin ay ng̃ipin ang itinungalí,

hanggáng sa mangyaring ang palalong budhi

ng̃ manggagahasa'y nagbago ng̃ uri.

Agad ikinanlóng ang ng̃iping matalas

at ng̃iting magiliw ang ipinamalas,

dinaan sa himok ang hindi pumayag

sa gahasang iwa't pakikipaglamas.

Giliw, suyo, luhog at madlang paraya

ang ipinatanáw sa mahinhíng Mutya

at itó namán ay agad namayapa,

nanalig na lubós, nagboong tiwala.

Tinangáp ang haing mg̃a panunuyo

at hindi nápuna ang handang panghibo,

agád nápalulong ang mahinhíng puso

at di inakalang yaó'y isáng silo.

Ipinaubaya sa madayang giliw

ang lamáng malinis ng̃ boong panimdím;

sinunód na lahát ang bawa't máhilíng

niyong may tagláy na kataksilang lihim.

Sa gayó'y nagdaan ang isáng panahón

na lubhang panatag at walang lingatong,

hanggáng sa nákitang ang hayop na Dulóng

ay nagdating asál; nanila na tulóy.

Dito na nangyari ang kasakitsakit,

na ang dating laya ay siyang tumang̃is

at iyong nang̃ako ng̃ boong pag-ibig

ay siyang halimaw na nagpakaganid.

Daya, lupig, dahás ang namaibabaw

na siyang nápalít sa panuyong asal,

walang bigong-kilos na hindi paghalay,

kutya at pahirap na karumaldumal.

Hanggáng sa nagbang̃on ang magandáng Mutya

at nagpang̃arap na ng̃ ikalalaya,

iniwan ang laging pagwawalangdiwa

at ang puting kamáy, sa dugo'y pinigta.

Ng̃unit nagkátaóng noó'y nagkagalít

ang masibang Dulóng at yaóng Limatik

at ang ating Mutya'y sa hulí humilig

dahil sa pag-asang hindi manglulupig.

Nakitulong siya, sa Limatik, noon,

dahil sa pang̃ako nitóng pag-aampón,

dapwa'y nang magahís ang palalong Dulóng

ay lalo pang sákit ang kanyáng kinandong.

Sa madlang pag-asa'y pawang pag-hihirap

ang siyang nápalit: nagipít, nasalát,

ang impók na yama'y nasipsíp na lahát

niyong magdarayáng may taksíl na hang̃ád.

Hanggáng dito yaóng buhay na malungkót

ng̃ Mutyang magandáng di naghunos loob;

humanap ng̃ ibá at ang nákadulóg

ay lalo pang ganid, lalo pang balakyót.»

VIII.

¡¡PANG̃ARAP!!

Masabi ang gayón ng̃ nagsasalaysay,

naghintong sandali,

at saka nagwikang lubhang malumanay:

—Huwag ding mangyaring iyong máparahan

ang buhay ng̃ Mutya na aking tinuran.

—Hindi po marahil;—sagót ng̃ binatá—

pagka't hahanapin

ang ikatatagpo ng̃ mg̃a kapuwa

na hindi marunong mag-asal kuhila

at sa kasamahá'y magpapang̃anyaya.

Aking aakiting alisín ang asal

niláng mapagbukód,

at upang sa gayón ay aming makamtáng

mg̃a mangagawa iyong katubusang

sa dating ugali'y hindi mahihintáy.

At hahanapin din ang mámumuhunán

na sa taong dukha

ay hindi marunong umapí't humalay;

aking hahanapin na mabigyáng dang̃ál

ang puhunang pawis ng̃ puhunang yaman.

Dahil sa di dapat na pamalagiin

ang ugaling itó

na walang halagá sa salaping sakím

ang pagod na gugol ng̃ matitiising

pusong manggagawa na inaalipin.

Salapi't Paggawa'y dapat na magtimbáng sa

tamuhíng tubo ...

—¿At ikáw, anák ko,—ang tanóng ni Atang—

ang magpupumilit sa dakilang bagay

ang hindi nagawa ng̃ lalong maalam?....

—Aking pipiliti't kung hindi mákamit—

anang bagongtao—

ay di magsisisi, sa gugol na pawis;

ang panúnuntuná'y ang bugtóng na sulit

na: "akó'y tumupád sa ng̃alang maghasík".

Ng̃uní't kung mabatíd ng̃ kahanapbuhay

ang sadyang halagá

ng̃ mg̃a katulong ng̃ isang puhuna'y

di na mangyayari itóng kalagayan

naming mg̃a dukhang wari'y kasangkapan;

Na kukunin lamang kapag gagamitin

at kung masira na'y

itatapontapo't titisúdtisurin,

kaya'y babayaan na iwan at datnín

ng̃ madlang sakuna't akbáy na hilahil.

At ang mg̃a pagod, isip, pawis, puyat

na pawang ginugol

sa ikalalago ng̃ puhunang pilak

ay di magkaroon ng̃ timbáng na bayad

liban sa pag-apí at mg̃a pahirap.

Aking hahanapin ang ikahahang̃o

ng̃ bayang masipag,

niyang manggagawang lagi nang siphayo

ng̃ mg̃a may yaman, upáng mapalago

ang ugaling banál ng̃ di mapaglugso.

—Magandáng adhika!—ang putol ni Teta—

—Datapwa't pang̃arap!—

ang saglít ni Atang walang paniwala—

iyá'y mangyayari kung dito'y mawala

ang pag-aagawán, inggita't pagpula.

Matapos ang gayóng mg̃a salitaan

ang ating matanda'y

lumapit sa dating baníg na hihigan,

dalá palibhasa niyong kahinaan,

sa gawang maupo'y hindi makatagál.

IX.

DALAWANG PUSO.

Binata't dalaga'y kapuwa naiwan

na magkaagapay sa kináuupán;

kapuwa tahimik, kapuwa alang̃án

at kapuwa mandín nagkakahiyaan,

gayóng magkalapit sa isáng luklukan.

Marahil, sa budhi'y kapuwa may tago

na ibig sabihin, ng̃uni't di mátagpo

kung saan simulán ang usapang wasto

na ikatutung̃o at ikabubunggo.

sa ibig ihayag ng̃ kaniláng puso.

Ang isá at isá'y diwa nag-aantáy

sa pagpapáuná niyong kaagapay;

ang isá at isá'y ibig na magsaysay,

datapwa'y pagsapit ng̃ nasang máturan

sa kaniláng labi'y ng̃ing̃iti na lamang.

Hangáng sa nangyaring ang ng̃iting palihím

ng̃ ating binata'y kay Tetang nápansín ...

—Ng̃uming̃iti ka pa—ang wikang mahinhín

na may magkahalong hinampó at giliw

at diwang ang sintá'y ibig pang sisihin.

—¿Bawal ba ang ng̃iti?

—Oo, aking bawal

sa masamang tao.

—Kay dali ba namán

ng̃ aking pagsama!! Kakahapon lamang

ay mabuti akó ... at ng̃ayóng málaman

na minámahál mo'y ... saka pa humalay?

—¿Bakit ka naglihim?

—Pagka't di ko batíd

kung may maáantay ang aking pag-ibig,

at hindi ko nasang abutin ang sákit

na pagkamitín mo ng̃ tugóng mapaít

na mayroon ka nang katipán sa dibdíb.

—Kung nagtapát ka ba'y di sana natanto

kung anó ang lamán nitóng aking puso ...

—¿At kung ang tamuhín ay ang pagkataho

na walang pag-asa ang aking pagsuyo ...

¿hindi lalo ko pang ikasisiphayo?

Hindi mo lang alám ang lakí ng̃ sintá't

ang iniaalay sa isáng kalulwá ...

—¿Hindi ko alám? Bah!...

—Ng̃uni't di kagaya

ng̃ dináramdám ko, niyong di ko taya

na títimbang̃án mo ang giliw kong dalá.

Ang dibdíb ko niyó'y wari isáng dagat

na laging maalo't lubhang mabagabag,

nang̃ang̃amba akóng sa iyo'y naagtapát

at ang tinátamó'y libolibong hirap

kung hindi mangyari ang pagpapahayag.

Sa tuwituwi nang akó'y paparito

ay handang handa nang magtapát sa iyo,

datapwa'y pagsapit, at mákausap mo,

ay walang wala na ang madlang simpán ko't

walang nalalabí kung di pagkalitó.

Kung nasa haráp mo ay piping mistula

ang nákakabagay ng̃ labi ko't diwa,

ng̃uní't kung wala ka'y sa lahát kong gawa'y

ang iyong larawan ang kasalamuha,

kasanggusangguni at laging gunita.

Kung gabíng malalim at di mákatulog,

magbabang̃on akó't maglílibotlibót ...

ang akala mo ba kitá'y nalilimot?...

sa bawa't suling̃ang lang̃it, daán, sulok,

ang iyong larawan ang nápapanood.

Kung máhimbing namán, sa sandalíng idlíp,

agád agád kitáng mápapanaginip

sa wari'y kausap: kung minsán ay galít

at kung minsán namá'y iyong iniibig ...

at ang boong suyo'y aking kinákamit.

Pag ang una'y siyang sa aki'y sumagi,

kung akó'y magisíng ... ¡kay laking pighati!

ng̃uni't kung ang hulí'y lalong dalamhati

pagka't mákikitang sa isáng sandali....

ang aking ligaya ay biglang napawi.

Kaya't kung nangyaring di ko námalayan

ang tamís ng̃ iyong bukong pagmamahál,

dinalá sana hanggáng sa libing̃an

ang lihim na sintáng aking tinatagláy....

—Kay sama mong tao!

—Inulit na namán!...

—Huwag kang magtangól! Kung iyong dinalá

hang̃ang sa libing̃an ang lihim mong sintá,

¿di pinagtagláy mo ng̃ dálita't dusa

itóng sumusuyó't abang kaluluwa

na, kahit di tanto'y, umiirog palá?...

Ikáw ay lalaki't iyong nababatíd

ang maraming anyo ng̃ isáng pag-ibig,

ng̃uni't ang gaya kong pusong matahimik

¿anó ang malay kong ang lamán ng̃ dibdíb

ay isáng paggiliw na abót sa lang̃it?

¿Anó ang malay kong iyong agam-agam

sa maminsanminsáng hindi mo pagdalaw

ay kakulay palá niyong pagmamahál,

at ang pagnanasang mákita ko ikáw

ay isáng pagsintá't pag-irog na tunay?...

Kung takíp-silim na't di ka dumádatíng

ang matá ko'y litó at pasulingsuling;

itinátanóng ko sa sariling akin

kung nasa saan ka, datapwa'y malalim

na buntónghining̃a ang madalás kamtín.

Kung nápupuná kong ikáw ay may sákit

dahil sa mukha mong may larawang hapis,

diwa, ay nasa kong sa iyo'y iibís

ang gayóng pighati, na lason sa dibdíb,

dang̃a't di mahilíng na iyong isulit.

Akó'y kasama mo sa iyong pang̃arap

ó kung nágigisíng akó ang kaharáp,

akó namáng itó, sa lahát ng̃ oras,

ay walang adhika kung di ang matatap

kung may sayá ka ó kaya'y may hirap.

Sa gabíng pagtulog ay nágugulantáng

pagka't, sa wari ko, kitá'y kaagapay;

kung may ginágawa, ay gayón din namán,

sa bawa't lagitlít akala ko'y ikáw

ang siyang lalapit sa aking likurán.

Ibig kong mangyaring ang lahát mong lihim

ay aking matanto, tuguná't damdamín;

ng̃uni't kung sumagi sa aking panimdím

na baka sakaling ikáw ay may giliw ...

akó'y nagdurusa't puso'y nalalagím.

Ang lubhang madalás, kung akó'y magdasál

at sa Poong Dios ay nanánawagan,

aking nápupunáng hindi dumadatál

ang dalang̃ing handóg sa ating Maykapál

pagka't ikáw'y siyang dinádalang̃inan.

Ang lahát ng̃ iyon ay hindi ko batíd

na larawan palá ng̃ isáng pag-ibig,

kung di ka sumulat at ipinagsulit

sa akin, ni iná, ang lamán ng̃ dibdíb....

¿di akó'y nátirá sa gawang magtipíd?

¿Di sa pagtang̃is ko sa iyong paglayo

ay di mababatíd na iyó'y pagsuyo?

¿di nangyari sanang ang aba kong puso

ay pinagdusa mo't ipinasiphayo

gayóng walang sala namáng natatanto?

—Patawad Tetay ko! Akin ng̃a ang sala

kaya't inaantáy ang iyong parusa....

—Kay buti-buti mo; ¡parusahan kitá!

¿di pinasakitan ang akin ding sintá,

sákit mo't sákit ko'y hindi ba iisá—

Ang lang̃it ma'y hindi magandáng pang̃arap

at yaó'y sadlakan ng̃ lahát ng̃ lunas

ay hindi titimbáng sa tinamóng galák

ng̃ puso ni Pedro, dahil sa pahayag

ng̃ kaniyang sintáng pinakaliliyag.

X.

ANG LIHIM NI ATA.

Malaonlaón pa bago nahanganán

ang gayóng kasaráp na pag-uusapan,

hangáng sa natapos ang tahi ni Tetay

at siya'y nagbihis

nang upang madalá sa paghahatirán

at kanyáng masing̃íl

ang ipamimili ng̃ ikabubuhay.

Kanyáng pinagyaman ang gawang tahii't

kay Pedro'y hining̃i ang siya'y hintaín

upang may magbantáy sa ináng náhimbíng

sa pagkakatulog;

at nang may luming̃ap at sukat tuming̃ín

(samantalang wala)

sa kanyáng may sakít, sakaling mágisáng.

Si Pedro'y naiwa't (Si Tetay sumaglít,

na, sa isáng kamáy, ang baluta'y kipkíp)

ng̃uni't di naglao't si Ata'y nagtindíg

sa kinahihigán,

pagka't hindi tulóg, gaya ng̃ sinambít

ng̃ anák na giliw,

at inantáy lamang na itó'y umalís.

Binata't dalaga'y kapuwa naiwan

na magkaagapay sa kinauupan;

kapuwa tahimik, kapuwa alang̃án

at kapuwa mandin nagkakahiyaan,

gayóng magkalapít sa isáng luklukan.—(Pág. 35)

Kaniyang tinikís na silá'y lisanin

upáng mákausap ang binata natin,

dahil sa mula pa nang kanyáng malining

ang pagsisintahan

ng̃ dalawáng pusong pinakagigiliw

ay ibig na niyang

ihayág ang isáng mahalagáng lihim.

Nagbalík sa dating kaniyang luklukan

at ang bagongtao'y pinakiusapang

duming̃íg sandali sa madlang tuturan

na ukol sa lihim

niyong maralita't dukhang kabuhayan

niláng mag-iiná;

bagay na di taho ng̃ taong sino man.

—«Ang bálong si Ata, ang ulilang Teta,

ang babaing hapo, ang magandáng bata,

dalawáng mag-ináng mananahi kapwa;

itó lang ang laging

tang̃ing kasagutang kakamtín sa bala

mong mapagtanung̃áng

kapit-bahay namin.—ang kay Atang wika.—

Datapwa't sino ma'y di nakababatíd

kung saan nangaling nang dito'y sumapit,

at kung anóng bagay ang siyang pumilít

na dito'y tumahán,

at kung anóng buhay na kasakitsakit

ang aming dinaán

kung kaya nangyaring sa dusa'y nagtiís.

Ikáw na kapwa ri't ulilang hinabág

ng̃ palalong yamang sukál sa mahirap,

ikáw na malapit mákaisáng palad

ni Teta kong sintá'y

dapat makabatíd kung saan nagbuhat

ang ginigiliw mo;

kung siya ay anó't kung kanino anák:

Akó'y isáng bukong kinandóng ng̃ sang̃á

sa gitna ng̃ madlang ulayaw at sintá;

walang agam-agam, ang puso'y masayá,

walang munting kilos

na hindi kaulóng ang madlang ligaya,

ang madlang pagling̃ap

ng̃ amáng masuyo't mg̃a kakilala.

Datapwa'y sumapit sa giliw kong bayan

ang isáng binatang anák ng̃ mayaman

at doo'y tumirá upang magparaan

ng̃ iláng panahón

sa gawang mang̃aso't mg̃a paglilibáng,

dalá palibhasa

na di kailang̃an ang maghanap buhay.

Siya ay bihasá't ugaling Maynila,

makiyas ang tindíg, mabikas magwika,

walang isáng bangít ng̃ pananalita

na malulusután

nang isáng tukuyi't handugán ng̃ nasa

sa ng̃alang pagsintáng

animo'y larawan ng̃ boong adhika.

¿Anó ang dadatnín ng̃ bata kong puso

sa gayóng katamís na mg̃a pagsamo?...

akó'y nápalulong sa gawang sumuyo

at sa bisig niya'y

linagók ang tamís ng̃ madlang pang̃ako

na di maglililo....

at di babayaang akó'y masiphayo.

Hangáng sa sumapit ang isáng panahóng

ang punlang pagsintá namí'y nagkausbóng

at akó'y iniwang sakbibi at kalong

ng̃ mg̃a pang̃ambá:

lipós agam agam, kipkíp ng̃ lingatong,

balót kahihiyán

sa madlang kilalá't sa amáng may ampón.

Nápalaot akó sa maraming hirap,

sa bawa't sandali puso'y alapaap,

wari sa sarili'y batíd na ng̃ lahát

ang kalagayan ko,

at ang aking lihim ay bantóg at kalát

sa boong bayanáng

handa sa pagkutya't diladilang libák.

Ang pakikisama't pakikipanayám

sa kasuyosuyong mg̃a kaibigan

ay napawing lahát, aking iniwasan

sampung makiulóng

sa mg̃a kaanak at madlang pininsan,

dahil sa takot ko,

na baka matanto yaóng kalagayan.

Sa gayón ng̃ gayón, araw ay dumatíng

na di na magawang itago ang lihim,

at sa pagkatakot sa amá kong giliw,

akó ay nagtanan;

dinalá ang munting hiyas at dámitin

upang mahanap ko

ang pinagsanglaán ng̃ puri't panimdím.

Aking pinagsadya nang upáng isamo

na kanyáng ling̃apin ang sariling dugo,

ang bung̃ang malusog ng̃ aming pagsuyo,

ng̃uni't ... ¡ay ng̃ palad!

nang mátagpuán ko ang giliw ng̃ puso

ay walang tinamó

kung di ang pagdusta't madlang pagsiphayo:

Akó'y itinabóy sa kanyáng tahanan

at pinagkamít pa ng̃ wikang mahalay.

na, umanó'y, iyong bung̃ang tinátagláy,

ay hindi kaniya,

at akó'y babaing walang karang̃alan,

pagka't sa bala na

ay nakilaguyo't nakipagsintahan.

Kahit isáng mundó ang biglang bumagsák

ay di nakatulíg, sa akin, ang lagpák

nang kagaya niyong salitang masakláp

sa karang̃alan ko;

akó'y bumulagta't ang diwa'y tumakas;

ng̃uni't nang magbalík

yaong pagkatao'y wala na ang sukáb.

Tinulung̃an akó sa gawang magtindíg

ng̃ isáng utusáng may tagláy na tubig,

at saka nang akó ... ¡sa laki ng̃ hapis!

ay namimighati,

sinabi sa aking dapat nang umalís

at doon ay walang

magpapahalagá sa pinag-uusig.

At sabáy sa gayóng wikang walang tuós,

pitong lilimahing pawang gintóng pulós

ang ibiníbigay at iniáabót

sa akin ... Bathala!...

yaón ang halagáng sa akin ay limós

niyong walang budhing

nag-abóy sa palad na kalunoslunos.

Matá ko'y nagdilím; hindi napaghaka

na ang kaharáp ko ay isáng alila,

aking sinungabán ang salaping handa't

saka inihagis

sa harapan niyóng taong alibugha,

na sabáy ang sabing:

akó'y di babaing walang puri't hiya.

Magmula na noon, akó ay naghanap.

upang ipaglaban ang buhay na salát;

akó ay nanahi hangáng sa nang̃anák

at ang sintáng bunso,

na ng̃ayó'y tangulan sa madla kong hirap,

ay nagíng tao na

at siya'y nagtanáw ng̃ unang liwanag.

Kaya't iyang bukong iyong linalang̃it

ay anák ng̃ isáng mayamang malupít

at itóng kaharáp ay isáng nagkamít

ng̃ ng̃alang buhaghág,

pagka't di nagawang ang puri'y iligpít

at naipaglaban

sa gahasang udyók ng̃ isáng pag-ibig.

Ng̃ayóng talós mo na ang lihim ng̃ buhay

nitóng pinara mong tunay na magulang

at ng̃ayóng talós din ang pinanggaling̃an

ni Teta mong sintá,

ikáw ang magsabi, kung ang pagmamahál

na tinátagláy mo'y

marapat ó hindi magbago ng̃ kulay.»

Sa gayóng tinuran, si Pedro'y nagwika,

na tutóp ang dibdíb—Dang̃a't magagawa

na pagibayuhin ang sintáng alaga,

dapat pong alamíng,

dinagdagán sana, pagka't naunawa

ang inyóng tiniís

sa laláng ng̃ isáng lalaking kuhila.

¿Sino ang may sala: ang pusong naghandóg

ng̃ isáng matapát at boong pag-irog

ó ang nagkuhila, dumaya't umayop

sa nagkatiwala?

Kung sa ganáng akin, ang dapat mahulog

sa lusak ng̃ kutya'y

ang sa kanyáng dugo'y natutong lumimot.

—Salamat, anák ko,—ang putol ni Atang—

at di ka kagaya ng̃ ibang isipan;

magíng awa, kahit, ang iyong tinuran

ay nagpapahayag

na sa iyong piling ay di sisilayan

ang giliw kong bunso

ng̃ isáng pagdusta sa pinanggaling̃an.

XI.

ANG YAMAN AT ANG PURI.

Isang bagong Creso kung sa kayamanan

at isang Atila sa kaugalian,

isang Carlo-Magno sa nauutusan

at Cingong alipin sa pinápasukan.

Walang karang̃alang di nasa kaniya,

ang lahát ay daíg, sa mg̃a pamansá,

walang liniling̃ap na katwirang ibá

liban sa katwiran ng̃ kanyáng bituka.

Wikang kababayan, ay isang salita

na ang kahulugán, sa kanyá, ay bula;

¿kalahi, ay anó? ¿anó kung madusta

may salapi lamang na sukat mápala?

Sa loob ng̃ bahay na pinápasukang

gawaang tabako'y walang pakundang̃an

sa mg̃a mahirap na nang̃ag-aaráw

na kung pagmurahín ay gayón na lamang.

Ng̃uni't kung sa haráp ng̃ namumuhunan

ay piping mistula at mababang asal,

sumagót pa'y waring binibining banál

na hindi marunong magtaás ng̃ tanáw.

Itó ang ginoong sa dukha ay hari

datapwa'y alipin niyóng may salapi,

at siya rin namán ang taong mayari

ng̃ mg̃a gawaing kay Teta'y patahi.

Siya'y, nagpagawa sa ating dalaga

ng̃uni't hindi dahil kailang̃an niya,

kung hindi sapagka't ang tagláy na gandá

niyong binibini'y kanyáng pinipita.

Yao'y isáng silo, laláng at pakana

upang maihayag ang tagláy na nasa,

ang nasang mahalay na palaging gawa

sa mg̃a dalagang kanyáng manggagawa.

Kaya't nang mákitang si Teta'y dumating

na dalá sa kamáy ang mg̃a tahiin

ay agad iniwan ang mg̃a kapiling

na mg̃a upaháng sa kanyá'y nádaíng.

At biglang tinapos ang kaniláng usap

sa wikang gahasa na lubhang matigás:

—Kung hindi sang-ayon—aniya—sa awás

sa upa, ay dapat na kayó'y lumayas.

At ang kakulang̃án ninyóng inuusig

ay di mangyayaring bayaran pa, kahit

magsakdál. Sulong na, at baka mag init

pa ang aking ulo, kayó'y máhagupít.

Masabi ang gayón, ay agád iniwan

ang mg̃a kapulong na kanyáng upahán,

at saka tinung̃o ang kinalalagyán

ng̃ ating dalagang di lubhang nag-antáy.

Datapwa'y hindi man nakuhang minasíd

ang pagkakayari ng̃ pagawang damít,

agád inialók ang kanyáng pag-ibig

na wari ay batang matakaw at sabík.

Sa wikang malambót ay inisáisá

ang maraming yamang ihahandóg niya

—Tangapín mo lamang inéng yaríng sintá'y

di na kailang̃an ang maghanap ka pa,

—Mahál na ginoo—anáng binibini—

nagkámali ka po sa hain mong kasi,

akó'y maralita't walang yamang iwi,

ng̃uni't di marunong magbilí ng̃ puri.

Ang pag-ibig ko po'y di siyang dahilán

kung kaya nárito sa iyong harapán,

akó'y náparito ng̃ upang mákamtán,

ang sapát na upa sa gawa kong tagláy.

Ipagpatawad po kung di ko matanggáp

ang inihahain na iyong pagliyag,

may kapantáy ka po, ikáw ay humanap,

at huwag habagín ang gaya kong hamak.

—Oo't mangyayari ang iyong tinuran

na akó'y humanap ng̃ aking kapantáy

kung hindi ng̃a sana, ang nálalarawan,

dini sa puso ko'y larawan mo Tetay.

Iyong pag-isipin: ikáw ay magandá,

sa iyo'y di bagay ang maghirap ka pa;

ng̃uni't kung tanggapín ang aking pagsintá

ay masusunód mo ang lahát ng̃ pita.

Ikáw magíng akin, at bukas na bukas,

may bahay kang bató't sarisaring hiyas,

may sasakyán ka pa't hindi maglalakád,

at salaping labis sa gugol mong lahát.

Máding̃íg ang gayón ng̃ ating dalaga'y

nagtindíg sa upo, ang mukha'y namulá,

at biglang naparam sa noong magandá

iyong kaamuang laging dinádalá.

—Di ko akalain—ang wikang matigás—

na ikáw'y mámali sa iyong pangmalas;

akala mo yata'y sapagka't mahirap

ay nárarapa na sa ningníng ng̃ pilak?

Akó'y marálita, at kung di gamitin

ang munti kong lakás ay hindi kakain,

datapwa'y libo mang hirap ang danasin,

ang handóg mong sintá'y hindi maaamin.

Di ko kailang̃an ang magandáng hiyas,

ni ang titiraháng bahay na mataás ...

ang buntón ng̃ yama'y pisanin mang lahát ...

walang kabuluhán sa aking pagling̃ap.

¿Ang kataasan ba nitóng batóng bahay

ay tataas kaya sa pulang kakamtán?

¿at ang mg̃a ningníng ng̃ hiyas at yama'y

makatakíp kaya sa puring hahapay?

Kung ang karang̃ala'y hindi mo kilalá't

ang pilak, sa iyo, siyang mahalagá;

unawain mo pong sa aking pangtaya'y

sa salapi't hiyas ang puri ay una.

Sapagka't ang tao, kahit na mayaman,

kapag walang puri'y walang kabuluhán,

¿aanhín ang hiyas, ang pilak, ang bahay

kung akó'y yagít na't yúyurakyurakan?

Mahang̃a'y ganitóng dukha't nasasalát,

may kapuwa tao, kahit mg̃a hamak,

at hindi pasasang baluti ng̃ hiyas

at wala ng̃ linis ang dang̃ál na hawak.

—Mataas mag-wika—

—Talagáng mataas

kapag dinudusta ang isang mahirap

na may pagmamahál sa puring ining̃at;

nariyan ang tahi, antáy ko ang bayad.

—¿Ang bayad? kung ikáw sa aki'y iibig

hindi lamang tumbás ang ipakakamít,

datapwa kung hindi, ay ipagkakaít

ang sampu ng̃ upa sa mg̃a náhatíd.

Máding̃íg ang gayón ng̃ ating dalaga

ay halos nanglumó, ang puso, sa dusa,

sapagka't sumagi sa kanyáng alala

na hindi kakain ang salantang iná.

Kaya't namalisbís sa matá ang luha,

at sumabudhi na ang magmakaawa,

ng̃uni,t ang kausap na ma'y maling nasa

ay hindi duming̃ig sa anó mang wika.

Subali't nag-ulól sa pakikiusap

na siya'y ling̃apin sa haing pagliyag,

at sinamahan pa ang balang marahás

ng̃ kapang̃ahasang gahasai't sukat.

Dapwa'y nang dulugín, sa kinátayuán,

ang ating dalagang nag-íisá lamang,

itó'y ay lumayo't ang lilong mayaman

ay pinapagkamít ng̃ mariíng tampál.

—Iyan ang marapat sa isáng kuhila

na di gumagalang sa bawa't mahina

upang matuto kang huwag gumahasa

sa hindi pumayag sa buhóng mong nasa.

Nang masabi iyon ay biglang iniwan

ang nahilóhilóng taksíl na mayaman,

saka nang sumapit sa pinto ng̃ daan

ay muling lining̃ón ang pinangaling̃an.

—Walang budhi—anyá—Taong walang damdám!

Ikaw, kung tawagi'y: mayaman! marang̃al!

ng̃uni't walang kayang gipití't tambang̃án

kung hindi ang dukhang walang kakayahán.

Iwan natin siya sa kanyáng pag-uwi

na ang nagíng bao'y isáng dalamhati,

at ang unawain ay ang mg̃a sawi

na anák paggawa na namimighati.

XII.

ANG MG̃A MANGGAGAWA.

Isáng lingóng singkád na pigta sa pawis

at kinakabaka ang madlang pang̃anib,

kahit nanglalata ang ng̃aláy na bisig

ay di makahinto, at nagsusumakit

na ang pitóng araw'y kanyáng maisulit.

Pagka't alaala ang giliw na anák,

ang sintáng asawa, ang ináng naghirap

ó kaya'y ang madlang kandiling kaanak

na walang timbulan kung di iyóng hanap

na sa pagkain lang ay di pa sasapát.

Di namán mangyari, sa dukhang may dang̃ál,

ang gawang mang-umít sa pinápasukan,

kay ng̃a't ang tang̃ing pinanánang̃ana'y

yaong pinang̃anláng bayad kapagalan

na di halos upa kundi limos lamang.

Sapagka't ang bagay na pang̃anláng bayad,

ay yaóng katimbáng ng̃ puhunang hirap,

datapwa'y ang labí ng̃ sakím na pilak

na hindi marunong humati ng̃ sapát,

ay di nababagay sa upang pag tawag.

Iyán ang matimping kampón ni Minerva,

iyán ang may tagláy ng̃ igiginhawa

nitong Sangsinukob; silá, silang silá

ang nagpapayaman, ng̃uni't alimura

nang mg̃a puhunang may gútom buwaya.

Silá ang kaulóng ng̃ Nang̃ang̃asiwa

ng̃ itó'y abutin ng̃ ating si Teta,

silá ang katung̃ong nagmamakaawa

na huwag nang gawín iyong pagbababa

sa dating upahá't kabayaráng takda.

Datapwa, ang ganid, sa wikang matigás,

(labis pa sa bagsík ng̃ sadyang may pilak)

ay inalimura iyong mahihirap,

at saka matapos pang̃alán ng̃ tamád

ay di ibinigáy ang ukol na bayad.

—Kayó'y mg̃a hungháng, mg̃a waláng isip,

ibig pang lumampás sa puhunang kabig;

kung ayaw tumangáp ng̃ upa kong nais,

kayó ang bahala; ng̃ayón di'y umalís

at baka abutin ang akó'y magalit.

At biglang iniwan ang mg̃a kausap,

matapos masambít ang ilán pang sumbát,

(na ating natalós sa dakong itaas);

doon na nangyaring si Teta'y hinaráp

na ang katapusá'y tampál na malakás.

Siya ay iniwan na hilóhiló pa

niyong namumuhing mahinhíng dalaga,

dapwa'y nang magbalík ang diwang nágitlá'y

nag-alab ang poot at ang pinagmurá'y

ang mg̃a upaháng kapulong na una.

At saka nagbihis ng̃ lubhang madali,

sinunda't hinabol iyong mananahi,

hindi na ininó ang pamimighati

ng̃ mg̃a upaháng nang̃aglulungatíng

ibigáy ang upang ukol sa nayari.

¿Iláng mg̃a lunó't matandang magulang,

iláng mg̃a anák at asawang hirang

ang hindi kakain sa gayóng inasal

niyong walang ling̃ap!? Kaya 't pinasukan

din ng̃ pagng̃ing̃itng̃it ang mg̃a upahán.

Sumadilidili, na bago makitang

dayukdók ang madlang anák at asawa

ay dapat utang̃in ang buhay na dalá

niyong walang awa't walang kaluluwang

pinalalamon na ay nanínila pa.

Yayamang wala ring mg̃a kahatulán

sukat tuntunín sa pagayóng bagay,

lubós nang tinangkang silá ang humirang

ng̃ bagay at kapit na kaparusahán

doon sa tao ng̃a'y may~asal halimaw.

Ang mahinbíng batis na binabalung̃an

ng̃ lináw na tubig na pang-patíd uhaw'y

nag-aanyong baha kapag hinalang̃an ...

¿ang puso pa kayang marunong magdamdám

ang hindi sumubó kapag hinahalay?

Kaya't sabaysabáy na wari'y iisá

nang sinundán iyong budhing palamara;

nagsabáy na lahát, na poot ang dalá ...

iiay ... ng̃ sa alab ay mang̃ahás sumugbá!!

iiay ... ng̃ madaanan ng̃ along masiglá!!

XIII.

SA HARÁP AT SA LIKÓD.

Silá'y iwan nati't muling pagbalikán

ang tahanang dampa ng̃ mag-ináng hirang,

doo'y nag-iisá ang maysakít lamang

pagka't ang binata'y sandaling lumisan.

Samantala namáng siya'y nag-iisá

at nag-aantabáy sa anák na sintá,

libong panalang̃in ang sumaalala

upang magkapalad ang bunsong dalaga.

Aniya'y mangyaring ang hatíd na tahi

ay magíng mainam, doon sa may ari,

upang bayaran na, nang siya'y mádali

at huwag gabihín sa kanyáng pag-uwi.

Kaya't ng̃ mátanáw ang giliw na bunso'y

sumaligaya na ang sumikdóng puso,

ng̃uni't anóng lakí ng̃ dusang bumugso

nang makita niyang luha'y tumutulo.

Halos nápahiyaw at halos nátindíg

sa kinahihigáng sirasirang baníg,

na, sabay ang wikang—¿Anó, Teta? ¿Bakit?

¿anó ang nangyari't ikaw'y tumatang̃is?

—Iná ko! Iná ko! Tayo'y walang palad!—

ang sagót ni Teta't sabáy napayakap

sa giliw na iná—

—¿Anó't umiiyak

ka?—

—Akó'y sinuba niyong taong sukáb;

Pagka't di inamin ang haing pagsintá,

niyong walang budhí't taong palamara,

na kung kaya lamang nagpagawa palá

ay upang masunód ang masamang pita.

Ng̃uni't nang tumangí akó't di umamin

ay pinagtangkaáng akó'y gahasain,

salamat na lamang at aking napigil

sa bilís ng̃ isang tampál na maríin.

Dito inihayag niyong binibini

ang lahát ng̃ bagay na mg̃a nangyari,

dapwa'y sa gitna pa niyong pagsasabi

ay siyang pagdatíng ng̃ lilong lalaki.

Na tagláy sa loob ang paghigantihán

iyong binibining sa kanyá'y tumampál

ó kung dili kaya'y sa tulong ng̃ yaman

ay nasang bulagin ang mg̃a magulang.

Pagka't di bihira ang amá ó iná

na pagkakatanáw sa munting halagá

ay silá pang agád ang nag-áabóy na

sa puri ng̃ isáng anák na dalaga.

Dapwa'y hindi pa man halos nakapasok

sa munting pintuan ang buhóng na loob

ay biglang náhinto, nang̃iníg ang tuhod,

at munti na sanang siya'y nápaluhód.

Sapagka't nákitang sa kanyá ang titig

niyong nápatayong babaing maysakít ...

yaón ang babai na kanyáng inamís!...

yaón ang babaing sa kanyá'y nanalig!...

Ang pang̃alan niya na may dong kaugnáy

kung bukhín sa labi ng̃ mg̃a upahán,

doon ay náding̃íg sa bibíg ni Atang

na may halong ng̃itng̃it at dustang paghalay.

—Ang lalaking iyan—ang sabi ni Teta—

ang sa akin iná'y ibig gumahasa,

—Taong walang budhi!—aní ng̃ matanda—

¿at nang̃ahás ka pa na dito'y magsadya?...

Di ka na nang̃iming dito'y makaratíng

na akay ng̃ iyong pagnanasang halíng?

¿di ka na pinasok niyong salagimsím

kung sino ang iyóng tinangkang gahisín?

Nang dahil sa iyo: ang bukó'y bumuká't

nang magíng bulaklák ay agád nalantá,

at saka sa ng̃ayó'y pagnanasaan pa

na iyong halayin ang nipót na bung̃a?

Ang lalong masiba't may taksíl na loob

ay hihigtán mo pa kung sa pagkabuktót;

marahil námali, sa iyo, ang Diyos, ...

ginawa kang tao'y bagay magíng hayop!...

Marami pa sanang bubukhín sa bibíg

yaong bumabakás ng̃ matindíng sulít;

ng̃uni't nápahinto sapagka't náding̃íg

ang guló sa daan; sigawa't paglait.

Sangdaang katao, humigít kumulang,

ang nagsisidatíng at naghihiyawan;

at ang bawa't isá'y may hawak na urang

na ipangbubugbóg sa kinagalitan.

¿Nasaan—anilá—iyang walang ling̃ap,

taong mapang-apí sa mg̃a mahirap?

Náding̃íg ang gayón ng̃ mayamang oslák;

pinasók ang budhi ng̃ malakíng sindák.

Luming̃asling̃as na at sumulingsuling,

waring humahanap ng̃ dapat tung̃uhin,

litó na ang isip, puso'y nalalagím,

pagka't nákilalang siya'y pápatayín.

Hindi na mangyaring siya'y makatanan

pagka't nalilibíd ng̃ tao ang bahay

at bawa't sandaling ipag-alinlang̃an

ay isáng lundág pa ng̃ kasakunaan.

Kaya't nang matantong wala nang pag-asa't

saan man tumung̃o'y kamatayan niya,

nanikluhód agád sa haráp ni Ata't

huming̃ing saklolo na iligtás siya.

¡Iyon ang mayamang sa tulong ng̃ pilak

ay laging umapí sa mg̃a mahirap!

¡Iyon ang mayaman!... Ng̃ayó'y nasisindák

sa haráp ng̃ mg̃a palaging hinabág!...

Mákita ang gayón ng̃ babaing galít

na lunónglunó na ang dating mabang̃is,

panasukang awa't ang dating inibig

ay pinapagkanlóng sa sulok ng̃ silíd.

Kisápmatá lamang, at, kung di'y nag-abot

ang kinagalita't ang mg̃a may poot;

sandali na lamang at disi'y natapos

ang buhay ng̃ tao na mapangbusabos.

XIV.

ANG PUSO NG̃ DUKHA.

Lubhang mapagbatá, pipi't mapagtipíd

sa lalong mabigát na mg̃a pasakit,

sadyáng masúnuri't hindi mapaglaít,

walang hinahalay, hindi mapag-usig:

sa lalong mababa'y nakikipaniig

at tungkól dálita ay kanyáng kapatíd.

Iyan ang mahirap: pusong mahabagin,

may mayamang dibdíb sa mg̃a damdamin;

hindi humahamon, ng̃uni't pag-iniríng....

sa kanyáng hayakís ay walang patalím,

walang kalakasang sukat makasupil

ni lalong matibay na di hahamakin.

Ilá'y nagsipanhík sa dukhang tahanan,

sa nasang máhuli ang lilong mayaman;

tangka nilá mandíng doon na mápatay

yaong walang pusong hindi na nagtagláy

ng̃ munti mang ling̃ap sa mg̃a daing̃an

at pakikisamo ng̃ mg̃a upahán.

Datapwa'y napigil ang sulák ng ng̃itng̃it

at ang kapoota'y nagwaring lumamíg

nang mápaharáp na't kaniláng mámasid

ang mukhang maamo ng̃ ating may sakít,

na sa gitna niyóng malakíng pang̃anib

ay nag-anyóng kuta na hindi mayaníg.

—¿Anó ang layunín at dito ay hanap—

ang tanóng ni Ata sa mg̃a kaharáp.

—Aming inuusig iyang taong sukáb

nang upang patayín ...

—Mg̃a walang palad!

¿Anó't tutungkulín ang gawang umutás

niyang mg̃a kamáy na ukol sa sipag?

¿Kay lakí ba kaya ng̃ pagkakasala

at buhay kaagád ang inyóng pinita?

Kayó'y mang̃agmuni at huwag padalá

pa pusók ng̃ loob

—Magmuni'y sukat na,

at higít sa labis ang aming binatá

diyan sa kuhila't walang kaluluwa.

Nang dahil sa amin, siya'y tumatangáp

ng̃ malakíng tubo at úpang mataás,

kamí ang sa kanyá'y nagbigáy ng̃ pilak

datapwa't ang gantíng sa amin ay gawad

ay ang kulang̃an pa ang datihang usap

at sa kahulihan ay ayaw magbayad.

Ang pinagpagaláng isáng lingóng araw

ay ipinatigás na ayaw bayaran

dahil sa náhing̃ing huwag nang bawasan

ang dating palakad na pag-uupahán,

at kung mangyayari'y kaniyang dagdagán

yamang námamalas itóng kahirapan.

Samantalang gayón iyong pag-uusap

sa ibaba namán ay lubhang masulák;

walang hintóng lait ang nanánambulat:

hing̃ing ipanaog yaong máninibad

upáng papagkamtín ng̃ parusang tapát

sa kanyáng inasal sa mg̃a mahirap.

—Ipanaog dito nang agadagaran!—

ang sigáw ng̃ taong nang̃asa lansang̃an;

may nang̃aghahanda na ibaóng buhay,

may nagpanukalang ibitin na lamang

at may humihing̃ing bugbugín ang hungháng

bago kaladkarín hanggáng sa mamatáy.

Sa gayóng paghing̃i na lubhang marahás

ay muling nag-init ang nasa itaas,

kaya at sa tulong ng̃ salitang tahás,

nilimot na sampung pitagang ining̃at

at dadaluhong nang dudumugi't sukat

iyong nagtatagong hindi makalabás.

Datapwa'y humadláng sa kaniláng nasa

ang dating may sakít at lunóng matanda:

—Mang̃agmuni kayó—ang maamong wika—

huwag na palulong sa biglang akala

pagka't kung masunód ang inyóng adhika

ay kayo ring tunay ang kaawaawa.

¿Hindi bagá kayó'y may mg̃a magulang,

anák at asawang pinakahihirang,

na liban sa inyó'y walang aasahang

sukat na katigin at ikabubuhay,

sa balát ng̃ lupà? ¿Anó't ititimbáng

ang gayóng karami sa isáng halimaw?

Kung inyóng masunód ang pakay at nasa

at kayó'y usigin dahil sa ginawa

¿ilán ang sa inyó'y mang̃agsisiluha?

¿ilán ang dudumog sa pagdadálitá?

¿iláng anák ninyó ang mápapang̃angyaya

at mang̃ung̃ulila ng̃ lubhang mahaba?

Kayó'y pinipigil, hindi pagka't ibig

na aking itangól ang taong bulisik;

mahigít sa inyó ang aking tinipíd

nang dahil sa kanyá; kayá'y di nagtiis

ng̃ sumpa't tung̃ayaw, ng̃ pula at lait

at pag-alipustang di dapat mákamít.

Ang aba kong puso ay kanyáng dinaya,

ang aking pag-asa'y nilantá nang kusa,

ang madla kong luhog ay inalipusta,

ang linis ko't puri ay pinakadusta

at sa kabulagán ng̃ budhing kuhila'y,

sa anák ding tunay, siyang gagahasa.

¿Higít pa ba riyan ang inyóng tinangáp

na mg̃a pasakit? Ang upang katumbás

ng̃ sanglinggóng araw ¿magin kayang sukat

sa pagkakalung̃i ng̃ puring ining̃at

at pagkáhiwalay sa madlang kaanak

at pamamalagi sa dálita't hirap?...

Akó ang babaing kanyáng pinugayan

ng̃ puring malinis na minahálmahál,

at ng̃ayó'y' akó rin ang nagsasangaláng ...

bakít akó gayón? sapagka't alang̃án

sa sapát kong gantí, ang íisang buhay;

ang nasa ko'y iyóng walang katapusán.

Isáng guniguníng hindi lumilipas

kahit na magbalot sa buntón ng̃ pilak,

isáng pagkakutya sa sariling hagap,

magíng akbáy niya sa lahát ng̃ oras,

isáng wari'y hukóm na magpapahirap

saan man tumung̃o at siya'y lumagak.

Ang nasa kong kamtán ay isáng higantí

na higít na lubha sa lalong malakí,

gantíng tataglayín niyong dilidili

at sa isá niya ay mang̃aníng̃aní,

at hindi na ibá ang siyang mangdiri

kung di siya na rin sa kanyáng sarili.

Ibig kong mabuhay iyang alibugha,

datapwa't sa kanyá'y ipauunawa

na itóng dalaga na kanyáng ninasa

ay anák din niya at anák kong mutya,

ng̃uni't kailan ma'y hindi mápapala

na tawaging amá ang isang kuhila.

Sa sinabing itó'y nágitlá ang lahát

at ang kalooban ay pawang naglubág,

at lalo pa mandíng silá'y nang̃agulat

nang sa kinanglung̃án ay biglang lumabás

iyong inuusig at pinaghahanap,

na luhaluhaa't paluhód ang lakad.

XV.

PATAWAD.

Yaóng nahirati sa pagpapatanghál

ng̃ kaniyang poot sa mg̃a upahán,

ng̃ayó'y lunóng lunó, at walang masaysáy

yaong mg̃a labing laging nakasigáw,

liban sa pasamo't salitang marahang:

—¡Patawad anák ko! ¡Patawad na Atang!

—Ang aking patawád—tugón ng̃ may sakít—

magpakailan ma'y hindi makakamít,

sa aki'y hindi ka nagtaksíl ng̃ labis

kundi sa dugo mong itinakwil, kahit

walang kasalanan kundi magíng bihis

sa dusa ng̃ aking nádayang pag-ibig.

Mákita ang gayón, ng̃ magkakasama,

na ang hinahanap ay kaharáp nilá'y

dinaluhong agád; disi'y nasawi na,

kung hindi humadláng ang ating dalaga

at nagpumagitna sa amáng may sala

at mg̃a kawaníng may masamang pita.

—Mang̃ag-antáy kayó, huwag pagtulung̃án

ang isá kataong hindi lumalaban:

ang inyóng gágawí'y hindi nábabagay

sa tungkól lalaking may kaunting dang̃ál

at lalo pa mandíng tiwali't alang̃án

sa kagaya ninyóng anák kasipagan.

Oo't may katwirang kayó'y maghigantí

sapagka't ginipít ó kaya'y inapí;

ng̃uni't kayo'y pawang may pusong lalaki,

sa bawa't ulila'y marunong kumasi,

hindi humahabág sa tungkól babai

kundi bagkús pa ng̃ang mapagbigay puri.

Sapól pagkabata ay aking dinalá

yaong sapantaha na akó'y ulila,

wala akóng tuwa liban na kay iná

at ng̃ayóng nabatíd na akó'y may amá

¿di yata't bigla ring aagawin siya

sa sabík kong puso sa kanyáng pagsintá?

Kayó'y gaya ko rin na anák-dálita,

at kauri ninyó akóng namagitna;

magíng balato man, sa aki'y maawa:

patawarin ninyó ang amá kong mutya,

¡alang alang kahit doon sa Lumikha!

¡kahit alang alang sa aking pagluha!

Siya'y magtitika't hindi na aasal

ng̃ ugaling lihís na karumaldumal;

ang bahala'y akóng sa kanyá'y aakay

sa tuwid na landás na dapat daanan

ng̃ mg̃a may puso't pagling̃ap na tunay

sa kagaya ninyóng mg̃a mang-aaráw.

Sa salitang iyon ay muling nagbalík

sa datihang anyo ang maamong tubig,

naglubág ang poot, napawi ang bang̃ís

niyong maawaing mg̃a anák pawis ...

paano'y kay gandá ng̃ huming̃ing bibíg

at napakaamo ang kaniyang hibík!?

Kaya't yaóng dating nagtumuling baha

na ibig tumabon sa daanang lupa'y

muling nagíng batis, nukál ang payapa;

at saka nang̃ako ang Nang̃ang̃asiwa

na daragdagán pa sa upaháng takda

at pagbabayaran ang mg̃a nagawa.

XVI.

¡¡¡PAALAM!!!

Matapos ang gayóng mg̃a sálitaa't

matapos pumayag ang mg̃a upahán,

ang wikang nápalit sa dating sigawa'y

¡Mabuhay ang sipag! ¡Si Teta'y mabuhay!

Katuwaang lahát, sa lahát ng̃ bibíg

pawang kagalakán ang nang̃asasambít,

dapwa'y nápatang̃ing may pataw sa dibdíb

ang ating si Pedro na di makaimík.

Malaon nang lubhang siya'y nároroon

at minamatyagán kung saan hahantóng

iyong salitaan, ng̃uni't ng̃ manuynóy

ang lahát ng̃ bagay ...nagtagláy lingatong.

Kaya't ng̃ mapuná, ang gayón, ni Tetay

ang hirang na sintá'y agád linapitan,

pinakáusisa, hanggáng sa tinuran,

ng̃ ating binata, yaong dináramdam.

Siya'y maralitá't ang kaniyang hirang

ay hindi na dukha, anák ng̃ mayaman,

¿di kaya masabing iyong pagmamahál

ay may halong ling̃ap sa pilak na kináng?

Yakap na magiliw at masuyong halík,

sa salitang iyon, ang siyang nápalit.....

¡Kay saráp ng̃ buhay kapag umiibig!...

............................—(Pág. 72)

Anyá'y samantalang hindi magkapalad

na kanyáng pantayán ang maraming pilak

ng̃ ama ni Tetay ay di mang̃ang̃ahás

na mulíng bangitín ang kanyáng pagliyag.

At siya'y tutung̃o sa malayong bayan,

kung saan kikita ng̃ maraming yaman,

puhunanin kahit ang sariling buhay

ay di liling̃unín, sa laki ng̃ pakay.

Ang bawa't kaputók na pananalita,

sa dibdib ni Teta, ay nagiging iwa,

kaya't nang matapos ay di naapula

sa kaniyáng matá ang agos ng̃ luha.

—Nang akó'y hikahós—anyá—ay mapalad,

walang kalungkuta't ang puso'y panatag,

akó'y maligaya, kahit naghihirap,

at walang damdaming ikinaiiyák.

Datapwa't sa ng̃ayóng íisáng sandali

pa halos na akó'y wari may salapi,

¿agád agád na bang isáng dalamhati

ang tataglayín ko sa ubod ng̃ budhi?

Kung gayón din lamang at dahil sa aking

bagong kalagayan ikáw'y maninimdím,

ang lahát ng̃ iyo'y aking lilisanin

kung magigíng tumbás ng̃ iyong paggiliw.

—Huwag na Tetay ko, huwag ipagdamdám

kung sakasakaling akó'y lumayo man,

¿anó kung maghirap ng̃ mahabang araw

kung sa dakong hulí'y ikáw ang katimbáng?

—Kung sa dakong hulí!... at sa hulí akó!

ng̃uni't una muna ang kataasan mo!

Huwag lang maturang humigít sa iyo'y

lalasunin mo na ang boong buhay ko!

—Huwag mong damdamín; sa ngayó'y mapait

na akó'y málayo sa iyong pag-ibig,

ng̃uni't sa kabila'y libolibong tamís

ang siyáng katumbás nitóng pagtitiís.

Akó ay may puso, na kagaya mo rin,

na minámapaít ang kitá'y lisanin ...

datapwa'y hindi mo dapat na limutin

na ang marálita'y lubhang maramdamin.

Marahil, sa bawa't gamunting salita'y

ipagdurusa ko't lubós ikaaba,

¡paano'y katulong sa bawa't paghula

ang pagkakilalang ako'y marálita!?

Kaya't bayaan na ang aking pagpánaw,

paglayong marahil di maluluwatán ...

—¡¡Hindi ng̃a maluwát, ng̃uni't kaigihan

na yaríng puso ko'y magkawaraywaray!!

XVII.

KATAPUSÁN.

Ang usapan palá namá'y nábabatyág

ng̃ lunóng babaing nahang̃o sa hirap;

sila'y linapita't saka siniyasat

kung anó't malungkót iyong pag-uusap.

Hindi ikinaít ng̃ ating binata

ang sanhi ng̃ kanyáng paglayong akala;

inayunan namán ng̃ ating matanda

sapagka't nataya ang tuwíd na nasa.

Sa gayóng nangyari, si Teta'y nagsulit;

—Pumapayag akó na ikáw'y umalís,

datapwa'y yayamang kitá'y iniibig

akó ay sasama, saan man sumapit,

—Iiwan mo akó!?—ang pabiglang turing

ng̃ ináng nágitlá.

—¿Kami'y lilisanin?—

ang tanóng ng̃ amá.

—Kung di ibabaling

ni Pedro ang nasa. Siya ang himukin.

Alám kong ang sanhi ng̃ kaniyang pakay

ay dahil sa akin; kaya't akó namá'y

nasang makihati sa anó mang bagay

na kanyáng sapitin: mamatáy, mabuhay.

—Sukat na, sukát na, aking mg̃a anák—

ang sabi ng̃ amá sa magkasinliyag—

magmula sa ng̃ayón si Pedro'y gáganap

sa aking tungkulin.

—Amá ko, salamat.

—Sa gayóng paraa'y hindi kailang̃an

ang siya'y dumayo sa ibá pang bayan;

at kaming dalawá'y ...

—Hahati na lamang

sa ligaya ninyó—ang putol ni Atang.

...................................

...................................

Yakap na magiliw at masuyong halík,

sa salitang iyon, ang siyang nápalit....

¡Kay saráp ng̃ buhay kapag umiibig!...

¡Pag yáon ng̃ sigwá'y kay ganda ng̃ lang̃it!...

WAKAS.

Maynila, Enero, 1907.

Ginawang aklat ng̃ Disiembre ng̃ 1911

*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MGA ANAK DALITA ***

Updated editions will replace the previous one—the old editions will be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright law means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for an eBook, except by following the terms of the trademark license, including paying royalties for use of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the trademark license is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. Project Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution.

START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE

PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any other work associated in any way with the phrase “Project Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg™ License available with this file or online at www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual works in the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is unprotected by copyright law in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg™ License when you share it without charge with others.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country other than the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase “Project Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg™.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg™ License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ website (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works provided that:

• You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has agreed to donate royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days following each date on which you prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation.”

• You provide a full refund of any money paid by a user who notifies you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ License. You must require such a user to return or destroy all copies of the works possessed in a physical medium and discontinue all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ works.

• You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is discovered and reported to you within 90 days of receipt of the work.

• You comply with all other terms of this agreement for free distribution of Project Gutenberg™ works.

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread works not protected by U.S. copyright law in creating the Project Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ electronic works, and the medium on which they may be stored, may contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a written explanation to the person you received the work from. If you received the work on a physical medium, you must return the medium with your written explanation. The person or entity that provided you with the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund. If you received the work electronically, the person or entity providing it to you may choose to give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a refund in writing without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in accordance with this agreement, and any volunteers associated with the production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™

Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of electronic works in formats readable by the widest variety of computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will remain freely available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure and permanent future for Project Gutenberg™ and future generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.

Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit 501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state’s laws.

The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to date contact information can be found at the Foundation’s website and official page at www.gutenberg.org/contact

Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread public support and donations to carry out its mission of increasing the number of public domain and licensed works that can be freely distributed in machine-readable form accessible by the widest array of equipment including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating charities and charitable donations in all 50 states of the United States. Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these requirements. We do not solicit donations in locations where we have not received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state visit www.gutenberg.org/donate.

While we cannot and do not solicit contributions from states where we have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make any statements concerning tax treatment of donations received from outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg web pages for current donation methods and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.

Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be freely shared with anyone. For forty years, he produced and distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Most people start at our website which has the main PG search facility: www.gutenberg.org.

This website includes information about Project Gutenberg™, including how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

back